نقل كرده ضرّ بفتح و ضم دو لغتاند ولى چون با « نفع » مقابل كردى ضاد آن را مفتوح خوانى . اقرب الموارد هر دو را ضد نفع ، سوء الحال ، و سختى گفته و از كليات ابو البقا نقل مىكند ضرّ بفتح در هر ضرر شايع است و با ضمّ مخصوص به ضرر نفس است مثل مرض و لاغرى . پس ضرّ بفتح ( ض ) مطلق ضرر و زيان است مقابل نفع ولى ضرّ بضم بمعنى بد حالى است . آياتيكه دربارهء هر دو تعبير نقل شد اين فرق را تأييد ميكنند . ضرر : اسم است بمعنى بد حالى و نقصان . جمع آن اضرار مىباشد ( اقرب ) در مجمع آن را نقصان معنى كرده و فرمايد : آن هر چيزى است كه ضرر كند و نقصان رساند مثل كورى ، مرض ، علت . * ( « لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ الله بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ » ) * نساء : 95 . مراد از اولى الضرر كسانى است كه نقص عضوى يا علل ديگرى دارند كه نميتوانند بجهاد روند احتمال قوى دارد كه آنان كه در اثر فقد مال و وسيله از رفتن بجهاد معذوراند نيز داخل در اولى الضرر باشند كه عده‌اى پيش رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله ميامدند و زاد و راحله ميخواستند ، آنحضرت ميفرمود من وسيله در اختيار ندارم تا شما را تجهيز كنم ، آنها نيز اشك ريزان بر ميگشتند چنان كه فرموده : * ( « وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْه تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ » ) * توبه : 92 . اضطرار : بمعنى احتياج و اجبار است ، ( اقرب ) . آن در واقع حمل غير بر ضرر است تحميل كننده شايد از كنار باشد و شايد حالت و امرى در خود شخص باشد مثل گرسنگى و مرض و غيره : * ( « ثُمَّ أَضْطَرُّه إِلى عَذابِ النَّارِ » ) * بقره : 126 . * ( « نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ » ) * لقمان : 24 . در اين دو آيه تحميل از كنار است و از طرف